ارزیابی کیفیت طرح های توسعه و عمران شهرهای میانی و بزرگ در ایران

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دکتری شهرسازی

2 دانشگاه هنر، تهران، ایران

چکیده

جایگاه و اهمیت طرح‌ها در برنامه‌ریزی و ارزیابی آن‌ها در جهات مختلف، همچنان موضوعی داغ، موردتوجه و قلمروی چالش‌برانگیز در محافل علمی و حرفه‌ای است. یکی از رویکردهای رو به گسترش ارزیابی طرح‌ها، بررسی "کیفیت طرح‌ها" برای بررسی مطلوبیت طرح‌ها، کاربرد روش‌ها و تئوری‌های برنامه‌ریزی و نقاط قوت و ضعف آن‌ها نسبت به وضعیت آرمانی است. هدف اصلی این مطالعه نیز ارزیابی کیفیت طرح‌های توسعه شهری (طرح جامع) در ایران برای شناسایی و تحلیل نقاط قوت و ضعف درونی طرح‌ها در زمینه های یاد شده است.
روش تحقیق، ترکیبی از رویکردهای پژوهشی تحلیلی و تبیینی است. بدین روی طرح ها براساس چهارچوب نظری و مدل مفهومی طراحی شده کیفیت طرح‌های جامع شامل 7 مؤلفه پایه (مبنای واقعی، تجزیه‌وتحلیل، طرح و برنامه، اجرا، هماهنگی سازمانی، سازمان‌دهی و ارائه، روش برنامه‌ریزی) و 3 مؤلفه پیشرو (مشارکت، نظارت و ارزیابی و توسعه پایدار) ارزیابی شده اند. جامعه آماری این مطالعه، طرح‌های شهرهای میانی (29 طرح) و بزرگ (5 طرح) در نظر گرفته شده است.
نتایج این تحقیق نشان می‌دهد امتیاز کلی کیفیت طرح‌های جامع در هر دو گروه شهرهای میانی و بزرگ در حد متوسط (میانگین نمره 4.95 از 10) قرار دارد. از میان 7 مؤلفه پایه کیفیت طرح،‌ مولفه های مبنای واقعی، تجزیه‌وتحلیل، سازمان‌دهی و ارائه، وضعیت مطلوبی داشته و مؤلفه‌های طرح‌ و برنامه، هماهنگی ‌سازمانی، اجرا و روش‌ برنامه‌ریزی دارای وضعیت مطلوبی نیستند. مؤلفه‌های پیشرو توسعه پایدار نیز علی رغم نمره پایین وضعیت مستعد و قابل پیشرفت دارد و مؤلفه‌های "مشارکت" و "نظارت و ارزیابی" به ‌صورت عمومی در طرح ها مورد توجه قرار نمی گیرد.
در بین طرح موردبررسی طرح‌ جامع شهر رشت و پس‌ازآن چهار طرح مهاباد، بجنورد، آمل، سبزوار، کرمان و بیرجند به‌عنوان بهترین طرح ها شناسایی شدند و می‌توان از آن‌ها به‌عنوان طرح‌های پیشرو یادکرد. در بررسی همبستگی درونی اجزای طرح نیز مشخص شد مؤلفه "طرح و برنامه" مهم‌ترین و تأثیرگذارترین مؤلفه کیفیت طرح است و آن را می توان به عنوان شاخص اصلی و نمایانگر کیفیت طرح های جامع برشمرد. همچنین بین کیفیت طرح‌های شهرهای بزرگ و شهرهای میانی تفاوت معناداری وجود ندارد و طرح ها به صورت عمومی دارای وضعیت مشابه هم هستند، با این حال کیفیت طرح ها در طی دو دهه گذشته افزایش یافته است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Evaluating the Quality of Urban Development Plans for Mid-sized and Large Cities in Iran

نویسندگان [English]

  • Mohammad Mahdi Ghajar Khosravi 1
  • Gholam Reza Haghighat Naeeni 2
1 PhD of Urban Planning
2 Faculty of Architecture and Urban Planning, Art University of Tehran, Iran
چکیده [English]

The dignity and importance of the urban development plans and their evaluation through various methods is still an outstanding challenging issue in the scientific and practical surroundings. Plan quality evaluation, is known as an emerging methodology for assessing whether they contain certain desirable features and aims to answer questions about the suitability of plans or applying methods and theories of planning, their strengths and weaknesses related to the ideal situation in different fields. During the past two decades, researchers have been able to formulate conceptual consensus based on the preliminary principles of plan quality.
The purpose of this study is to introduce concepts and methods for plan quality evaluation describes an appropriate systematic conceptual model for quality evaluation of urban development plans in Iran. The research methodology consists of a combination of analytical and explanatory research approaches. As the theoretical foundations, different methods and studies related to the subject, have been comprehensively investigated and analyzed, consequently, the suitable "model and method" for evaluating the quality of urban development plans in Iran is clearly explained and adjusted to the whole country.
A conceptual model for quality of comprehensive plans consists of 7 base-line components (Fact base, analysis and inference, plans and programs, implementation, inter-organizational coordination, presentation, planning methods) and 3 leading-edge components (participation, sustainable development, monitoring and evaluation). This study evaluates 29 plans from the mid-sized cities and 5 plans from large cities counterpart.
The results of this research show that the overall quality score of comprehensive plans in both group is moderate (average score is 4.95 out of 10). Among the 7 base-line components of plan quality, fact base, analysis and inference, organization and presentation have appropriate condition. The plans and programs, inter-organizational coordination, implementation and planning methods components are not appropriate. leading-edge components of sustainable development, despite the low score, are progressive, and the components of participation and monitoring and evaluation are not generally considered in the plans.
Among all evaluated plans, the plan of “Rasht” city and then plans of “Mahabad”, “Bojnourd”, “Amol”, “Sabzevar”, “Kerman” and “Birjand” are identified as the best plans and can be mentioned as progressive plans. In the study of the internal consistency of the components of plans, it is also found that the component of the "plan and program" is the most important and most influential component of plan quality, and can be considered as the main indicator of the comprehensive plans quality. There is also no significant difference between the plan quality of large and mid-sized cities. however, the quality of the plans has increased over the past two decades and the date of plan approval is influential on the quality of plans.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Plan Evaluation
  • Plan Quality
  • Comprehensive Plan