نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

• حسن سجادزاده ¹
• پریما یامی مرندی ²

¹ دانشیار دانشگاه بوعلی سینا، همدان

² دانشجو کارشناسی ارشد علمی دانشکده هنر و معماری ،دانشگاه بوعلی سینا، همدان ،ایران

چکیده

کافه‌های خیابانی در سال‌های اخیر به یکی از عناصر اثرگذار بر تجربه شهری در محور میدان انقلاب تا دانشگاه تهران تبدیل شده‌اند و فراتر از کارکرد خدماتی، ظرفیت شکل‌دهی به «مکان سوم» و تقویت تعاملات اجتماعی را دارند. هدف پژوهش حاضر ارزیابی نقش کافه‌های خیابانی این محور در ارتقای مؤلفه‌های مکان سوم بر اساس نظریه اولدنبرگ و تحلیل نحوه اثرگذاری شاخص‌های کالبدی، اجتماعی، مدیریتی و ادراکی بر تجربه کاربران است. این پژوهش از نوع توصیفی–تحلیلی و کاربردی است. داده‌ها با پرسشنامه‌ای ۵۵ گویه‌ای مبتنی بر ۱۳ شاخص مکان سوم و با پایایی ۰.۹۴ از میان ۳۸۰ کاربر گردآوری شد. تحلیل داده‌ها با استفاده از آزمون‌های کولموگروف–اسمیرنوف، پیرسون، فریدمن و ANOVA در نرم‌افزار SPSS انجام گرفت.یافته‌ها نشان داد که شاخص‌های کیفیت فضایی و تجربه حسی (۳.۸۰)، سرزندگی و پویایی اجتماعی (۳.۷۸)، فرم و معماری کافه (۳.۸۲) و به‌ویژه مدیریت کافه‌ها (۳.۹۰) عملکرد مطلوبی داشته و بیشترین نقش را در شکل‌گیری تجربه مثبت کاربران ایفا کرده‌اند. همچنین ابعاد حس تعلق، تنوع فعالیت و راحتی ادراکی در سطح متوسط رو به بالا ارزیابی شدند. در مقابل، ابعاد مرتبط با تداوم فعالیت کافه‌ها (۳.۳۶)، تعامل کالبدی با خیابان و مرزهای نرم (۳.۵۰) و به‌ویژه شاخص محیط‌زیست شهری (۲.۸۸) کمترین میانگین را کسب کردند که نشان‌دهنده ضعف این فضاها در پایداری محیطی و پیوستگی کالبدی با فضاهای عمومی است.نتایج نشان می‌دهد که کافه‌های خیابانی محور انقلاب–دانشگاه تهران فراتر از نقش مصرفی، به‌عنوان عناصر فعال‌ساز شهری عمل کرده و با تقویت تعاملات اجتماعی، ارتقای کیفیت تجربه فضایی و افزایش حس تعلق، نقش مؤثری در شکل‌دهی به مکان سوم دارند. با این حال، بهبود پایداری محیطی، ارتقای تعامل با خیابان و تقویت مدیریت ساعات فعالیت شبانه‌روزی برای توسعه کارکرد مکان سوم در این فضاها ضروری است. این یافته‌ها می‌تواند مبنای برنامه‌ریزی شهری، بهبود سیاست‌گذاری و طراحی انسان‌محور در محورهای مشابه شهری قرار گیرد.

کلیدواژه‌ها

• مکان سوم
• کافه های خیابانی
• نظریه اولدنبرگ
• میدان انقلاب تا دانشگاه تهران

موضوعات

• طراحی شهری

عنوان مقاله [English]

The role of street cafes in producing the third place with emphasis on Oldenberg's theory. Case study: Enghelab Square to Tehran University.

نویسندگان [English]

• Hassan sajadzadeh ¹
• parima Yami Marandi ²

¹ Associate Professor Of Urban Design in University of Hamadan Bu-Ali Sina University, Faculty of Art and Architecture, Hamadan, Iran

² Master's degree student, Faculty of Art and Architecture, Bu-Ali Sina University, Hamedan, Iran

چکیده [English]

Street cafés have increasingly become influential elements in shaping the urban experience along the Enghelab Square–University of Tehran axis. Beyond their service-oriented function, these cafés possess the capacity to create “third places” and strengthen social interactions. The aim of this study is to evaluate the role of street cafés in enhancing the components of the third place based on Oldenburg’s theory and to analyze how physical, social, managerial, and perceptual indicators influence user experience.



This research is applied and descriptive–analytical in nature. Data were collected from 380 users through a 55-item questionnaire based on 13 third-place indicators, with a reliability coefficient of 0.94. Data analysis was conducted using Kolmogorov–Smirnov, Pearson correlation, Friedman, and ANOVA tests in SPSS.



The findings indicate that spatial quality and sensory experience (3.80), social vitality and liveliness (3.78), café form and architecture (3.82), and especially café management (3.90) showed strong performance and played the most significant role in shaping a positive user experience. Dimensions such as sense of belonging, activity diversity, and perceptual comfort were rated as moderately high. Conversely, dimensions related to continuity of activity (3.36), physical interaction with the street and soft boundaries (3.50), and particularly the urban environmental index (2.88) received the lowest mean scores, highlighting weaknesses in environmental sustainability and spatial integration with public spaces.



Overall, the results demonstrate that street cafés along the Enghelab–University of Tehran corridor act as urban activators beyond their consumptive role, fostering social interactions, enhancing spatial experience, and increasing sense of belonging—thus contributing meaningfully to the formation of third places. However, improvements in environmental sustainability, café–street integration, and management of extended operating hours are essential for strengthening third-place functions in these settings. These findings can serve as a basis for urban planning, policy enhancement, and human-centered design in similar urban corridors.

کلیدواژه‌ها [English]

• Third place،Street cafes
• ،Oldenburg theory، Enghelab Square to Tehran University