نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

• محمد مهدی عزیزی ¹
• سمانه سلطانی ²

¹ استاد، دانشکده شهرسازی، پردیس هنرهای زیبا، دانشگاه تهران

² کارشناس ارشد مدیریت شهری، دانشکده شهرسازی، دانشکدگان هنرهای زیبا، دانشگاه تهران

چکیده

مدیریت حریم کلان‌شهرها با تعارضات پیچیده‌ای در الزامات حفاظت فضایی، حقوق مالکیت خصوصی و فشارهای توسعه شهری مواجه است. رویکردهای رایج برنامه‌ریزی و ابزارهای مدیریتی که عمدتاً بر کنترل کالبدی و تنظیم کاربری زمین تمرکز دارند، اغلب قادر به تبیین و مدیریت پویایی‌های اجتماعی، نهادی و حقوقی حاکم بر فضاهای حریم نیستند. در برخی رویکردها، شاخص‌هایی نظیر تراکم جمعیت، فعالیت‌های اقتصادی و کاربری اراضی مبنای تحلیل قرار می‌گیرند؛ در حالی که پژوهش‌های دیگر بر ابعاد کیفی، همچون جامعه، هویت و وابستگی ساختاری تأکید دارند. این تفاوت در مفهوم‌سازی، نشان‌دهنده شکاف در دانش برنامه‌ریزی شهری و منطقه‌ای در مواجهه با فضاهای حریم شهرها است.از این‌رو، مسئله اصلی پژوهش حاضر، تبیین سازوکارهای شکل‌گیری تعارضات فضایی و مالکیتی در حریم کلان‌شهرها و استخراج معیارها و شاخص‌های مؤثر برای مدیریت یکپارچه این فضاها است. این پژوهش با رویکرد کیفی و مبتنی بر نظریه داده‌بنیاد (الگوی کوربین و اشتراوس) انجام شده و حریم منطقه ۱۳ تهران به‌عنوان مطالعه موردی انتخاب گردیده است. داده‌ها از طریق تحلیل قوانین و مقررات مرتبط با مدیریت حریم، بررسی طرح‌ها و اسناد برنامه‌ریزی شهری و انجام مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته با مالکان اراضی و برخی کنشگران گردآوری شد. تحلیل داده‌ها با بهره‌گیری از راهبرد تحلیل چندلایه صورت گرفت تا تعامل میان ساختارهای نهادی، سیاست‌های برنامه‌ریزی و تجارب کنشگران محلی تبیین شود. یافته‌ها نشان می‌دهد که چارچوب نهادی مدیریت حریم عمدتاً بر منطق کنترل کالبدی استوار بوده و سازوکارهای شفافی برای تعیین تکلیف حقوق مالکیت، جبران خسارت یا مشارکت ذی‌نفعان در تصمیم‌گیری دیده نمی شود. در نتیجه، شکاف بین اهداف طرح‌های توسعه و ظرفیت‌های نهادیِ اجرای آن‌ها به شکل‌گیری وضعیت‌های مبهم حقوقی و تعارضات فضایی منجر شده است. تحلیل داده‌ها به استخراج مقوله محوری "نامشخص بودن وضعیت حقوقی اراضی" انجامید. بر این اساس، پژوهش با ارائه معیارها و شاخص‌های مدیریت یکپارچه حریم، بر ضرورت گذار از رویکردهای کنترل‌محور به الگوهای مشارکتی، شفاف و حقوق‌محور در مدیریت حریم کلان‌شهرها تأکید می‌کند.

کلیدواژه‌ها

• مدیریت حریم شهر
• تعارضات مالکیتی
• ابهام نهادی
• نظریه داده‌بنیاد
• کلان‌شهر تهران

موضوعات

• برنامه ریزی شهری

عنوان مقاله [English]

Explaining the Criteria and Indicators for Integrated Management of Metropolitans Peri-Urban Areas: The Case Study of Region 13, Tehran

نویسندگان [English]

• Mohammad Mehdi Azizi ¹
• Samane Soltani ²

¹ Professor, School of Urban Planning, College of Fine Arts, University of Tehran

² MSc in Urban Management, School of Urban Planning, College of Fine Arts, University of Tehran

چکیده [English]

The management of metropolitan buffer zones (peri-urban areas) faces complex conflicts arising from spatial conservation imperatives, private property rights, and urban development pressures. Prevailing planning approaches and management instruments, which primarily focus on physical control and land-use regulation, often fail to account for or manage the social, institutional, and legal dynamics governing these spaces. While certain frameworks utilize tangible indicators such as population density, economic activity, and land use as analytical benchmarks, other studies emphasize qualitative dimensions, including community, identity, and structural interdependencies. This conceptual divergence highlights a significant gap in urban and regional planning knowledge regarding the management of peri-urban spaces.

Consequently, the primary objective of this research is to elucidate the mechanisms underlying the formation of spatial and property conflicts in metropolitan buffer zones and to identify effective criteria and indicators for their integrated management. Adopting a qualitative approach based on Grounded Theory (the Corbin and Strauss model), this study focuses on the buffer zone of Tehran’s District 13 as a case study. Data were gathered through an analysis of laws and regulations pertaining to buffer zone management, a review of urban planning documents, and semi-structured interviews with landowners and key stakeholders. Data analysis followed a multi-layered strategy to explain the interplay between institutional structures, planning policies, and the experiences of local actors.

The findings indicate that the institutional framework for buffer zone management is primarily rooted in a logic of physical control and lacks transparent mechanisms for resolving property rights, providing compensation, or ensuring stakeholder participation in decision-making. As a result, the gap between the objectives of development plans and the institutional capacity for their implementation has led to legal ambiguities and spatial conflicts. Data analysis led to the identification of “legal uncertainty of land status” as the core category. Accordingly, by proposing criteria and indicators for integrated management, this research emphasizes the necessity of transitioning from control-oriented approaches toward participatory, transparent, and rights-based governance models in the management of metropolitan buffer zones.

کلیدواژه‌ها [English]

• Peri-Urban Areas Management
• Property Rights Conflicts
• Institutional Ambiguity
• Grounded Theory
• Tehran Metropolis