نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

• رضا بهادر ¹
• زینب طالبی ²
• شیرین طغیانی ²
• امیرحسین شبانی ²

¹ کارمند

² استاد

چکیده

در سپهر مطالعات شهری معاصر، گذار از پارادایم سنتی «کاهش آسیب‌پذیری» به رویکرد پویای «تاب‌آوری» به عنوان ضرورتی استراتژیک برای مدیریت پیچیدگی‌ها و عدم قطعیت‌های مخاطرات شهری شناخته می‌شود. تاب‌آوری کالبدی به عنوان بستر ملموس شهر، نقشی تعیین‌کننده در جذب شوک‌ها، تداوم حیات و تسریع بازیابی پس از بحران ایفا می‌کند. منطقه ۱۹ تهران به دلیل ماهیت ترکیبی و ناهمگون کالبدی، همجواری پرتنش میان سکونتگاه‌های مسکونی فرسوده و کاربری‌های صنعتی-کارگاهی و قرارگیری در پهنه‌های لرزه‌خیز، نمونه‌ای بارز از یک «اکوسیستم شهری پرخطر» است که نیازمند واکاوی دقیق شاخص‌های تاب‌آوری خود است. پژوهش حاضر با هدف مدل‌سازی و سنجش فضایی مولفه‌ها و شاخص‌های تاب‌آوری کالبدی در این منطقه انجام شد. رویکرد پژوهش توصیفی-تحلیلی و مبتنی بر تحلیل‌های مکان‌مند در بستر سامانه اطلاعات جغرافیایی (GIS) است. به منظور مدیریت عدم قطعیت‌های ذاتی پدیده‌های شهری و پرهیز از رویکردهای دوتایی، از منطق فازی برای استانداردسازی و تلفیق لایه‌های اطلاعاتی استفاده شد. چارچوب مفهومی پژوهش در پنج بُعد اصلی شامل «آسیب‌پذیری سازه‌ای و جمعیتی»، «زیرساخت‌های حیاتی و شریان‌های زندگی»، «فضاهای امدادرسانی و اسکان موقت»، «مراکز تشدیدکننده خطر» و «زیرساخت‌های پشتیبان اقتصادی-اجتماعی» تدوین گردید. یافته‌های تحلیلی حاکی از وجود نابرابری فضایی عمیق و قطبی‌سازی ساختاری در سطح منطقه است؛ به‌طوری‌که پهنه‌های شمالی و مرکزی (نظیر خانی‌آباد نو و شریعتی) به دلیل برخورداری از سازه‌های مقاوم، دسترسی مطلوب به شریان‌های اصلی و تراکم مناسب خدمات حیاتی، وضعیت نسبی مطلوبی دارند. در مقابل، کمربند جنوبی و جنوب‌غربی (شامل نعمت‌آباد و شهرک احمد خمینی) به دلیل هم‌افزایی عواملی چون فرسودگی شدید کالبدی، نفوذناپذیری معابر، فقر شدید زیرساخت‌های امدادی و درمانی و همجواری با کانون‌های خطر صنعتی، در وضعیت بحرانی و آسیب‌پذیری بالایی قرار دارند. نتایج نشان می‌دهد ارتقای تاب‌آوری در منطقه ۱۹ نیازمند گذار از مداخلات کلی به راهبردهای مکان‌محور است؛ به‌گونه‌ای که در شمال منطقه تمرکز بر مدیریت تراکم و حفظ کارایی زیرساخت‌ها و در نیمه جنوبی، اولویت به بازآفرینی کالبدی، نفوذپذیری بافت، ایمن‌سازی کاربری‌های ناسازگار و توزیع عادلانه خدمات امدادی اختصاص یابد.

کلیدواژه‌ها

• تاب‌آوری کالبدی
• نابرابری فضایی
• آسیب‌پذیری سازه‌ای
• مدل‌سازی فازی
• منطقه ۱۹ تهران

موضوعات

• برنامه ریزی بافت فرسوده شهری

عنوان مقاله [English]

Spatial Analysis of Physical Resilience Inequality and Urban Vulnerability Zoning Using GIS and Fuzzy Logic: A Case Study of District 19, Tehran

نویسندگان [English]

• raza bahador ¹
• Zeinab Talebi ²
• shirin toghyani ²
• amirhosein shabani ²

¹ Employee

² Professor

چکیده [English]

In the sphere of contemporary urban studies, the transition from the traditional paradigm of "vulnerability reduction" to the dynamic approach of "resilience" is recognized as a strategic necessity for managing the complexities and uncertainties of urban hazards. Physical resilience, as the tangible fabric of the city, plays a determining role in absorbing shocks, sustaining life, and accelerating recovery following a crisis. District 19 of Tehran, due to its composite and heterogeneous physical nature, the stressful coexistence of dilapidated residential settlements and industrial-workshop land uses, and its location on seismic zones, represents a prominent example of a "high-risk urban ecosystem" that requires a precise investigation of its resilience indicators. The present study was conducted with the aim of modeling and spatially assessing the components and indicators of physical resilience in this district. The research approach is descriptive-analytical and based on spatial analyses within the Geographic Information System (GIS) platform. In order to manage the inherent uncertainties of urban phenomena and avoid binary approaches, fuzzy logic was employed for standardizing and integrating information layers. The conceptual framework of the study was developed across five main dimensions: "structural and population vulnerability," "critical infrastructure and lifelines," "relief spaces and temporary settlement," "hazard intensifying centers," and "socio-economic supporting infrastructure." The analytical findings indicate the existence of profound spatial inequality and structural polarization across the district; such that the northern and central sectors (such as Khanabad Nov and Sharifi) enjoy a relatively favorable status due to resilient structures, optimal access to main arteries, and an appropriate density of vital services. In contrast, the southern and southwestern belt (including Ne’matabad and Ahmad Khomeini Town) are in a critical state and possess high vulnerability due to the synergy of factors such as severe physical deterioration, impermeability of passages, severe poverty in relief and medical infrastructure, and proximity to industrial hazard centers. The results demonstrate that enhancing resilience in District 19 necessitates a transition from general interventions to place-based strategies; such that in the north of the district, the focus is on density management and maintaining infrastructure efficiency, while in the southern half, priority is assigned to physical regeneration, fabric permeability, safety measures for incompatible land uses, and the equitable distribution of relief services.

کلیدواژه‌ها [English]

• Physical Resilience
• Spatial Inequality
• Structural Vulnerability
• Fuzzy Modeling
• District 19 of Tehran