نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

• حامد عباسی ¹
• پژمان شقاقی ²

¹ دانشیار گروه شهرسازی، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه بوعلی سینا، همدان، ایران

² گروه شهرسازی، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه بوعلی سینا، همدان، ایران

چکیده

فرایندهای شهری‌شدن در بستر تاریخی ایران، به‌ویژه از منظر تحلیل کمّی ساختار فضایی، کمتر مورد توجه قرار گرفته است. شناخت سازوکارهای درونی این فرایند می‌تواند چشم‌اندازهای تازه‌ای برای درک پایداری و زیست‌پذیری شهرهای معاصر فراهم کند. در این زمینه، مدل «مکعب فضای مورف» با سه شاخص چگالی کالبدی، نفوذپذیری و اطلاعات فضایی، ابزاری نوین برای تحلیل الگوهای مورفولوژیک شهرها به شمار می‌رود. پژوهش حاضر با هدف کاربست و تطبیق این مدل در شهر همدان دوره قاجار انجام شده است. پرسش اصلی آن است که جایگاه همدان در این فضای سه‌بعدی کجاست و این جایگاه چه نسبتی با محرک‌های اصلی شکل‌گیری و تداوم حیات شهری در دوره قاجار دارد؟ ضرورت تحقیق از دو منظر است: نخست، فقدان مطالعات کمی نظام‌مند برای تحلیل مورفولوژی شهرهای تاریخی ایران؛ و دوم، نیاز به تطبیق مدل‌های نظری نوین با بسترهای تاریخی که داده‌های محدودی درباره آنها وجود دارد. روش پژوهش مبتنی بر تحلیل اسنادی و بازخوانی تفسیری نقشه‌های تاریخی است و شاخص‌های مدل مکعب فضای مورف با رویکردی کیفی و ساده‌سازی‌شده، متناسب با ماهیت داده‌های تاریخی، استخراج شده‌اند. در این چارچوب، نقشه‌ها و منابع تاریخی نه به‌عنوان داده‌های عددی، بلکه به‌عنوان ابزارهای مفهومی برای فهم الگوهای فضایی شهر به‌کار رفته‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهد که شاخص چگالی کالبدی در حدود ۰٫۴3، شاخص نفوذپذیری حدود ۰٫54 و شاخص اطلاعات فضایی ۰٫57 است؛ ترکیبی که همدان قاجاری را در محدوده تعادل مدل قرار می‌دهد، هرچند با گرایش به سمت اطلاعات فضایی بالا. این وضعیت بیانگر آن است که ساختار فضایی شهر نه بر پایه ملاحظات دفاعی یا تمرکز قدرت، بلکه بر اساس منطق اقتصاد شهری، تجاری‌سازی و تخصص‌یابی شغلی شکل گرفته است. بدین‌ترتیب، پژوهش حاضر ضمن ارائه رویکردی برای تحلیل شهرهای تاریخی با داده‌های محدود، نشان می‌دهد که مدل‌های مورفولوژیک معاصر قابلیت انطباق با بسترهای تاریخی ایران را نیز دارند و می‌توانند ابزاری مؤثر برای بازخوانی سازمان فضایی شهرهای گذشته باشند.

کلیدواژه‌ها

• همدان قاجاری
• مکعب فضای مورف
• مورفولوژی شهری
• چگالی کالبدی
• نفوذپذیری
• اطلاعات فضایی

موضوعات

• شهر اسلامی-ایرانی

عنوان مقاله [English]

Analyzing the Urbanization Process Using the Morphospace Cube Model: A Case Study of Qajar‑Period Hamedan

نویسندگان [English]

• hamed abbasi ¹
• Pejman Shaghaghi ²

¹ Department of Urbanism, Faculty of Art and Architecture, Bu-Ali Sina University, Hamedan,Iran

² Department of Urban Planning, Faculty of Art and Architecture, Bu-Ali Sina University, Hamedan, Iran

چکیده [English]

Urbanization in the historical context of Iran remains an understudied field within urban planning research. Understanding the internal mechanisms of this process can offer new perspectives for interpreting the sustainability and livability of contemporary cities. In this regard, the Morphospace Cube model—based on three indicators of built density, permeability, and information—provides an innovative tool for analyzing urban structures. This study applies and adapts the model to Qajar‑period Hamedan, seeking to determine the city’s position within the Morphospace Cube and its relationship to the drivers of urban formation. The research is motivated by two gaps: the absence of systematic quantitative studies on the morphology of Iran’s historic cities, and the need to align contemporary theoretical models with historical contexts where data are limited. The methodology relies on documentary analysis and the reconstruction of historical maps. Three primary data sources were used: a reconstructed 100×100‑meter grid map for calculating built density; the Russian Army map led by Colonel Cherikov for identifying key urban functions; and the Royal Geographical Society map for analyzing street networks and permeability. Findings indicate that built density is approximately 0.43, permeability 0.54, and spatial information 0.57. These values suggest that Qajar‑era Hamedan occupied or approached the equilibrium zone of the Morphospace Cube, with “commercialization,” accompanied by emerging occupational specialization, acting as the principal driver of urban development. Accordingly, this study not only proposes a methodological approach for analyzing historic cities with limited data but also contributes to the application of contemporary morphological models in the historiography of Iranian urbanism.

کلیدواژه‌ها [English]

• Qajar‑Period Hamedan
• Morphospace Cube
• Urban Morphology
• Density
• Permeability
• Information