نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

• محمدرضا حقی ¹
• مجتبی لرزنگنه ²

¹ استادیار، گروه معماری، دانشکده فنی مهندسی، دانشگاه رازی، کرمانشاه، ایران.

² دکتری شهرسازی، گروه شهرسازی، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه هنر اصفهان، اصفهان، ایران.

چکیده

شهرهای معاصر به دلیل وابستگی روزافزون به شبکه‌های متمرکز و پیچیده تأمین خدمات زیرساختی، در مواجهه با تهدیدهای انسان‌ساخت نظیر جنگ، آسیب‌پذیری فزاینده‌ای یافته‌اند. این پژوهش با هدف بازخوانی الگوی باغ-شهر به‌عنوان الگویی سنتی و تاریخی سکونت برای افزایش تاب‌آوری شهری در برابر تهدیدهای جنگی، به مطالعه شهر خوانسار پرداخته‌است. رویکرد پژوهش از نوع آینده‌پژوهانه و روش آن توصیفی-تحلیلی با تأکید بر تحلیل ساختاری است. داده‌ها از طریق مرور نظام‌مند ادبیات موضوع و تکنیک دلفی (با مشارکت ۱۵ خبره در حوزه‌های شهرسازی، مدیریت بحران و پدافند غیرعامل) گردآوری شده و با استفاده از تحلیل اثرات متقاطع و نرم‌افزار MICMAC، روابط میان ۲۳ متغیر مؤثر بر تاب‌آوری شهری در شرایط جنگ تحلیل گردید. یافته‌ها نشان‌می‌دهد که از میان متغیرهای پژوهش، 8 متغیر کلیدی شامل مقیاس شهر، پراکندگی و عدم تمرکز فضایی، امنیت منابع آب، تنوع زیستی و زیرساخت طبیعی، خدمات اکوسیستمی فضای سبز، مشارکت مردمی، تنوع اقتصادی و خودسازماندهی جامعه، به‌عنوان پیشران‌های اصلی و دووجهی سیستم تاب‌آوری خوانسار عمل می‌کنند که در هر دو تحلیل مستقیم و غیرمستقیم جایگاه کلیدی خود را حفظ کرده‌اند. تحلیل سناریوهای سه‌گانه نشان‌می‌دهد که خوانسار با بهره‌مندی از سرمایه‌های طبیعی و فضایی (چشمه‌ها و قنوات، باغات گسترده، مقیاس کوچک شهری و ساختار پراکنده) و سرمایه‌های اجتماعی (مساجد فعال، آیین‌های مذهبی پرشور و روابط خویشاوندی در محلات تاریخی)، پتانسیل بالایی برای تبدیل شدن به یک «شهر الگو» در زمینه تاب‌آوری جنگی دارد؛ به‌شرط آنکه برنامه‌ریزی شهری و مدیریت بحران بر فعال‌سازی هم‌زمان این پیشران‌ها، به‌ویژه تقویت سرمایه‌های اجتماعی و اقتصاد محلی، متمرکز شود. در غیر این صورت، تداوم روند کنونی (تخریب گسترده باغات، آلودگی منابع آب زیرزمینی ناشی از دفع سنتی فاضلاب و تضعیف تعاملات اجتماعی در محلات جدید) موجب وابستگی فزاینده شهر به شبکه‌های بیرونی و در نهایت فروپاشی تاب‌آوری آن در بحران‌های آتی خواهد شد. نتایج پژوهش بر ضرورت تدوین طرح‌های جامع و سناریوهای عملیاتی مبتنی بر پیشران‌های کلیدی شناسایی‌شده، شامل حفاظت کمی‌وکیفی از منابع آب، ارتقای خوداتکایی غذایی از طریق توسعه کشاورزی ارگانیک و تعاونی‌های محلی، بهره‌برداری چندمنظوره از باغات به‌عنوان کریدورهای سبز، توانمندسازی محلات از طریق تشکیل شوراهای مدیریت بحران محله‌ای، تجهیز دوگانه مساجد به‌عنوان پایگاه‌های اضطراری و تنوع‌بخشی به اقتصاد شهر از طریق صنایع تبدیلی و گردشگری پایدار، برای ارتقای تاب‌آوری شهرهای با الگوی باغ‌شهری در مواجهه با تهدیدات پیچیده انسانی تأکید دارد.

کلیدواژه‌ها

• باغ-شهر
• پدافند غیرعامل
• تاب آوری شهری
• شهر خوانسار
• MICMAC

موضوعات

• برنامه ریزی شهری

عنوان مقاله [English]

From Garden-City to Resilient City: Re-reading Traditional Settlement Patterns in Confronting War-Induced Crises; A Case Study of Khansar

نویسندگان [English]

• Mohammad Reza Haghi ¹
• Mojtaba Lorzangeneh ²

¹ Department of Architecture, Faculty of Engineering, Razi University, Kermanshah, Iran.

² Department of Urban Planning, Faculty of Architecture and Urban Planning, Art University of Isfahan, Isfahan, Iran.

چکیده [English]

Modern cities have become increasingly vulnerable to human-induced threats such as warfare, as they have become increasingly reliant on centralized and complex networks for the delivery of infrastructural services. The present study aims at re-interpreting the garden-city model as a traditional and historical pattern of settlement to enhance the city’s resilience against wartime threats. The city of Khansar in Iran has been chosen as a case study. The research is based on a future-oriented paradigm and uses a descriptive-analytical method with structural analysis. Data were collected using a systematic literature review and the Delphi technique, with 15 experts in the fields of urban planning, disaster management and passive defense. Cross-impact analysis and MICMAC software were used to analyze the data and to investigate the relations of 23 variables affecting urban resilience under wartime conditions. The results show that among the research variables, 8 key variables of city scale, spatial dispersion and deconcentration, water resource security, biodiversity and natural infrastructure, ecosystem services of green spaces, public participation, economic diversity and community self-organization are the main driving and two-fold variables of the resilience system of Khansar and maintain a critical position in both direct and indirect analysis. The analysis of three alternative scenarios suggests that Khansar, with its natural and spatial assets (springs and qanats, extensive orchards, small urban scale, and dispersed structure) and social capital (active mosques, vibrant religious ceremonies, and kinship ties in historical neighborhoods), has great potential to be a “model city” for wartime resilience, provided that urban planning and crisis management consider the simultaneous activation of these drivers, especially the strengthening of social capital and the local economy. Otherwise, the continuation of the current trends including the extensive destruction of orchards, contamination of groundwater resources through traditional wastewater disposal and weakening of social interactions in new neighborhoods will lead to increasing dependency on external networks and the collapse of the city’s resilience in future crises. The findings indicate the necessity of preparing integrated plans and operational scenarios based on the identified key drivers, including the quantitative and qualitative protection of water resources, the increase of food self-sufficiency through the development of organic agriculture and local cooperatives, multifunctional use of orchards as green corridors, the empowerment of neighborhoods through the establishment of local crisis management councils, the dual-purpose equipping of mosques as emergency bases, the economic diversification through agro-processing industries and sustainable tourism, to enhance the adaptability of garden-city patterned settlements to complex human-induced threats.

کلیدواژه‌ها [English]

• Garden-City
• Passive Defense
• Urban Resilience
• Khansar City
• MICMAC