نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

• مهسا شعله ¹
• آیدا افشاری ²

¹ عضو هیات علمی دانشکده هنر و معماری دانشگاه شیراز

² دانشجوی کارشناسی ارشد، بخش شهرسازی،دانشگاه شیراز

چکیده

ادراک چندحسی فضاهای شهری، به‌ویژه نقش حواس غیربصری نظیر بویایی، از موضوعاتی است که در مطالعات شهری می تواند بیشتر مورد توجه قرار گیرد. پژوهش حاضر با هدف تحلیل نظام‌مند ادراک منظر بویایی در بازار تاریخی وکیل شیراز و تبیین کارکرد آن در شکل‌گیری تجربه حسی کاربران انجام شده است. این مطالعه با اتکا بر چارچوب نظری منظر بویایی و با بهره‌گیری از رویکردی ترکیبی، در پی پاسخ به این پرسش‌هاست که ادراک منظر بویایی در این بازار چگونه است، کدام منابع بو بیشترین تأثیر را بر تجربه کاربران دارند، و چه رابطه‌ای میان ادراک بویایی، ادراک ذهنی و ادراک کلی از فضا وجود دارد. روش تحقیق از نوع توصیفی-تحلیلی و مبتنی بر گردآوری داده‌های میدانی است. شناسایی و طبقه‌بندی بوهای غالب در محدوده مطالعه، با استفاده از روش نوین «بوگردی»صورت پذیرفت. داده‌های ادراکی مرتبط از طریق پرسشنامه‌های ساختاریافته و با نمونه‌گیری تصادفی از ۱۲۰ کاربر فضا گردآوری شد. شاخص‌ هایی نظیر شدت بو، میزان خوشایندی، گستره انتشار و هارمونی بو مورد سنجش قرار گرفت. تحلیل داده‌ها با استفاده از آزمون‌های همبستگی در نرم‌افزار SPSS انجام شد. نتایج نشان می‌دهد که بوهای مرتبط با کاربری‌های سنتی همچون عطاری و فرش بیشترین تاثیر را در ادراک بویایی کاربران داشته و به‌عنوان عناصر هویت‌بخش فضا عمل می‌کنند؛ در حالی که بوهای مرتبط با کاربری‌های جدید از مطلوبیت و هارمونی کمتری برخوردارند. همچنین، میان شاخص‌ های ادراک بویایی، ادراک ذهنی و ادراک کلی فضا همبستگی معناداری مشاهده شد. در نهایت، توجه به منظر بویایی به‌عنوان بخشی از میراث ناملموس شهری می‌تواند در ارتقای کیفیت تجربه فضاهای تاریخی و تقویت حس مکان موثر باشد.

کلیدواژه‌ها

• منظر بویایی؛ ادراک بویایی
• غنای حسی؛ بوگردی
• بازار وکیل شیراز

موضوعات

• طراحی شهری

عنوان مقاله [English]

Smellscape Perception Analysis of Vakil Bazaar Employing the Scent-Walk Technique

نویسندگان [English]

• mahsa sholeh ¹
• Aida Afshari ²

¹ Associate Professor, Department of Urban Planning and Design, Faculty of Art and Architecture, Shiraz University,

² M.A. Student in Urban Design, Department of Urban Planning, Faculty of Art and Architecture, Shiraz University

چکیده [English]

Multisensory perception of urban spaces, particularly the role of non-visual senses such as olfaction, remains an underexplored area within urban studies. The present study aims to conduct a systematic analysis of smellscape perception in the historic Vakil Bazaar of Shiraz and to elucidate its role in shaping users' sensory experience. Grounded in the theoretical framework of smellscape and adopting a mixed-method approach, this research seeks to address the following questions: How is the smellscape perceived within this bazaar? Which odor sources exert the most significant influence on user experience? And what relationships exist among olfactory perception, subjective perception, and overall spatial perception?

The research employs a descriptive-analytical methodology based on field data collection. The identification and classification of dominant odors within the study area were carried out using the novel scent-walk technique. Perceptual data were gathered through structured questionnaires administered to a randomly selected sample of 120 space users. Key indicators assessed included odor intensity, pleasantness, spatial extent of diffusion, and odor harmony. Data analysis was performed using correlation tests in SPSS software.

The findings reveal that odors associated with traditional land uses—particularly herbal medicine shops (attari) and carpet workshops—exert the greatest impact on users' olfactory perception and function as identity-defining elements of the space. In contrast, odors emanating from newer commercial uses exhibit significantly lower levels of pleasantness and harmonic integration. Furthermore, a statistically significant correlation was observed among olfactory perception indicators, subjective perception, and overall spatial perception. The study concludes that acknowledging smellscape as an integral component of urban intangible heritage can effectively contribute to enhancing the experiential quality of historic spaces and strengthening the sense of place.

کلیدواژه‌ها [English]

• Smellscape
• Olfactory Perception
• Sensory Richness
• Scent-Walk
• Vakil Bazaar of Shiraz