نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

• مجتبی رفیعیان ¹
• نفیسه زاهد ²

¹ دانشگاه تربیت مدرس تهران

² دانشگاه تربیت مدرس

چکیده

با ظهور مفهوم «شهر دوستدار خانواده» در سال ۱۹۹۵، کشورهای متعددی طرح‌ها و مطالعات گسترده‌ای را برای تحقق این رویکرد به اجرا درآورده‌اند؛ با این حال، هنوز تعریف دقیق و جامعی از این مفهوم و ویژگی‌های آن ارائه نشده است. این پژوهش با هدف پر کردن این شکاف، به مرور نظام‌مند مطالعات موجود از سال ۱۹۹۵ تا ۲۰۲۵ در دو پایگاه‌ Scopus و Web of Science می‌پردازد و با بهره‌گیری از روش‌های کتاب‌سنجی از جمله تحلیل استنادها و هم‌رخدادی واژگان کلیدی با استفاده از نرم‌افزار VOSviewer و تحلیل کیفی ادبیات، روندهای پژوهشی، مفاهیم کلیدی، شاخص‌ها، شکاف‌ها و جهت‌گیری‌های آینده را بررسی می‌کند. معیارهای ورود شامل مقالات مرتبط با برنامه‌ریزی شهری دوستدار خانواده بود و پس از حذف مطالعات تکراری‌ و غربالگری دقیق، ۵۷ مقاله نهایی تحلیل شدند. یافته‌ها نشان می‌دهند مطالعات این حوزه از روندی نوسانی برخوردار بوده و نقطه عطف آن در سال ۲۰۲۰ مشاهده شده است. ایالات متحده با ۲۲ درصد انتشارات و ۳۰۶ استناد، پیشتاز مطالعات شهر دوستدار خانواده است. مفهوم «شهر دوستدار خانواده» دارای ابعاد فضایی (مسکن مقرون‌به‌صرفه، حمل‌ونقل ایمن)، اجتماعی (سرمایه اجتماعی، تنوع)، اقتصادی (فرصت‌های شغلی)، محیطی (ایمنی و پایداری)، حکمرانی و مشارکت (مشارکت خانواده‌ها)، و زمانی (تعادل کار-زندگی) است. همچنین نتایج نشان می‌دهد شهر دوستدار خانواده از یک تحول مفهومی از تمرکز بر جنبه‌های فیزیکی به سوی پایداری و زیست‌پذیری در حرکت بوده است. تمرکز جغرافیایی بر آمریکای شمالی و اروپا و کمبود مطالعات در جهان جنوب از جمله محدودیت‌های مطالعات شهر دوستدار خانواده است. این مطالعه نشان می‌دهد که رویکرد شهر دوستدار خانواده می‌تواند چارچوبی راهبردی برای خلق شهرهای پایدار، فراگیر و زیست‌پذیر باشد و منبعی ارزشمند در اختیار سیاست‌گذاران و برنامه‌ریزان شهری قرار دهد تا تصمیم‌هایی دقیق‌تر و مؤثرتر برای آینده خانواده‌ها در شهر اتخاذ کنند.

کلیدواژه‌ها

• تحلیل کیفی
• شهر دوستدار خانواده
• علم‌سنجی
• مرور سیستماتیک
• نرم افزار VOSViewer

موضوعات

• برنامه ریزی شهری

عنوان مقاله [English]

Family Friendly City (FFC) A Systematic Review and Qualitative Analysis

نویسندگان [English]

• Mojtaba Rafieian ¹
• Nafiseh Zahed ²

¹ Tarbiat Modares University

² Tarbiat Modares university

چکیده [English]

Since the emergence of the concept of the “family-friendly city” in 1995, numerous countries have implemented plans and extensive studies to operationalize this approach; however, a precise and comprehensive definition of the concept and its attributes has not yet been developed. By conducting a a systematic review of existing research from 1995 to 2025 in the Scopus and Web of Science databases, this study seeks to close this gap.Using bibliometric methods, including citation analysis and keyword co-occurrence analysis with VOSviewer, together with a qualitative review of the literature, it examines research trends, key concepts, indicators, gaps, and future directions. The inclusion criteria covered studies related to family-friendly urban planning, and after removing duplicates and conducting a thorough screening process, 57 articles were selected for final analysis. The findings indicate that research activity in this field has followed a fluctuating pattern, with a notable turning point in 2020. The United States, with 22 percent of the publications and 306 citations, leads research on the family-friendly city. The concept encompasses spatial dimensions (affordable housing, safe transportation), social dimensions (social capital, diversity), economic dimensions (employment opportunities), environmental dimensions (safety and sustainability), governance and participation (family involvement), and temporal dimensions (work–life balance). The results also indicate that the family-friendly city has undergone a conceptual shift from focusing on physical aspects toward sustainability and livability. A geographic concentration on North America and Europe, along with a scarcity of studies in the Global South, represents a key limitation of research on family-friendly cities. This study shows that the family-friendly city approach can serve as a strategic framework for creating sustainable, inclusive, and livable urban environments. It offers policymakers and urban planners a valuable resource for making more informed and effective decisions about the future of families in cities.

کلیدواژه‌ها [English]

• bibliography
• family friendly city
• qualitative analysis
• systematic review
• VOS Viewer software